กำลังโหลดข้อมูล

มิวเซียมไทยแลนด์

  1. หน้าแรก
  2.    >   มิวเซียมไทยแลนด์
  3.    >   พิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นเมืองด่านซ้าย (ผีตาโขน)

พิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นเมืองด่านซ้าย (ผีตาโขน)

25 มิถุนายน 2562

ชื่นชอบ 372

2,405 ผู้เข้าชม

แกลเลอรี

ข้อมูลพิพิธภัณฑ์

 

 

พิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นเมืองด่านซ้าย ตั้งอยู่ภายในวัดโพนชัย โดยนำกุฏิหลังเดิมของท่านเจ้าอาวาสมาดัดแปลงเป็นพิพิธภัณฑ์ กุฏิดังกล่าวสร้างขึ้นในปี พ.ศ. 2478 ด้วยไม้ทั้งหลังตามแบบสถาปัตยกรรมแบบพื้นถิ่น ภายในได้รวบรวมเอาวัฒนธรรมและประเพณีของด่านซ้ายเข้ามาจัดแสดงไว้ครบถ้วน ตั้งแต่ห้องแรก คือห้องเมืองด่านซ้ายและพระธาตุศรีสองรัก แสดงประวัติศาสตร์ของชาวด่านซ้ายตั้งแต่เมื่อ 400 ปีที่ผ่านมา ประวัติตำนานพระธาตุศรีสองรัก ส่วนที่สอง ห้องผีตาโขน แสดงวัฒนธรรมประเพณีฮีตสิบสองคองสิบสี่ของชาวอีสาน งานประเพณีบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขน ประวัติความเป็นมาของผีตาโขน การทำหน้ากากผีตาโขนในรูปแบบต่าง ๆ ตลอดจนคติความเชื่อเกี่ยวกับการละเล่นผีตาโขน ซึ่งผู้เล่นและผู้ดูควรที่จะรู้และเข้าใจ ส่วนที่สาม ห้องสื่อวีดีทัศน์ ฉายภาพเรื่องราวของเมืองด่านซ้าย ประเพณีงานบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขน พร้อมกับนิทรรศการแหล่งท่องเที่ยวในอำเภอด่านซ้าย อาหารพื้นเมือง และบุคคลสำคัญของด่านซ้าย ส่วนที่สี่ ว่าด้วยเรื่องของดีเมืองด่านซ้าย แสดงสาระความรู้ที่ชาวด่านซ้ายภาคภูมิใจ เช่น สมุนไพรพื้นบ้าน แหล่งท่องเที่ยว ข้อมูลพื้นบ้านของอำเภอด่านซ้าย ส่วนที่ห้า สาธิตการทำหน้ากากผีตาโขน จะมีการสาธิตให้ผู้สนใจทุกวันเสาร์-อาทิตย์ แม้จะไม่มีโอกาสมาร่วมงานประเพณีบุญหลวง หากแต่ผู้ชมสามารถลองสวมชุดและหน้ากากผีตาโขนที่พิพิธภัณฑ์แห่งนี้ได้ และส่วนที่หก มุมพักผ่อนและขายของที่ระลึก อาทิ หน้ากากผีตาโขนจิ๋ว เซรามิกรูปผีตาโขน รายได้จากการขายของที่ระลึกจะใช้ในกิจการพัฒนาพิพิธภัณฑ์ กว่าจะมาเป็นพิพิธภัณฑ์แห่งนี้ เดิมนั้นเป็นเพียงนิทรรศการเกี่ยวกับประเพณีผีตาโขนในห้องสมุดประชาชน ที่เริ่มทำมาตั้งแต่ปี 2522 เมื่อททท.เข้ามาโปรโมทการท่องเที่ยว ทำให้ผู้สนใจเข้ามาชมและสอบถามอยู่เสมอ ๆ ภายใต้การนำของเจ้าหน้าที่ประจำการศึกษานอกโรงเรียน(กศน.)อำเภอด่านซ้าย จึงของบประมาณประมาณจาก ททท. และจังหวัด มาจัดทำพิพิธภัณฑ์แห่งนี้ โดยขอแรงสนับสนุนอีกทางจากท่านเจ้าอาวาสวัดโพนชัยและทางชุมชน ในช่วงที่มีงานบุญหลวง ผู้คนทั่วประเทศแห่แหนกันมาที่วัดโพนชัย พิพิธภัณฑ์แห่งนี้นอกจากจะเผยแพร่ความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับประเพณีบุญหลวงและการเล่นผีตาโขนให้กับคนต่างถิ่นแล้ว นอกชานบนตัวเรือนที่เป็นไม้กระดานขัดไว้อย่างมันปลาบ ยังกลายเป็นที่พักหลบร้อนของผู้มาเยือน

 

ประเพณีบุญหลวงเป็นประเพณีที่ได้รวมเอางานบุญฮีตเดือน 4 (บุญเผวส) ฮีตเดือน 5 (บุญสงกรานต์) ฮีตเดือน 6 (บุญบั้งไฟ) และฮีตเดือน 7 (บุญซำฮะ) มาจัดขึ้นพร้อมกันในช่วงเดือน 8 ของทุกปี ซึ่งมักจะอยู่ระหว่างปลายเดือนมิถุนายนถึงช่วงต้นเดือนกรกฎาคมของทุกปี เพื่อเป็นการบูชาอารักษ์หลักเมือง และพิธีการบวงสรวงดวงวิญญาณอันศักดิ์สิทธิ์ของเจ้าในอดีต ซึ่งจะมีขึ้นในช่วง เดือน 8 ของทุกปี ทั้งนี้เจ้าพ่อกวน เป็นผู้กำหนดวันโดยผ่านพิธีการเข้าทรงล่วงหน้า มักจะอยู่ระหว่างปลายเดือนมิถุนายนถึงช่วงต้นเดือนกรกฎาคม โดยเริ่มต้นจัดที่วัดโพนชัยเป็นที่แรก ลำดับที่สอง วัดศรีสะอาด ลำดับที่สาม วัดโพธิ์ศรี และวัดศรีภูมิเป็นลำดับสุดท้าย

 

การละเล่นผีตาโขนเป็นประเพณีไทยที่เป็นเอกลักษณ์ประจำจังหวัดเลย แสดงในงาน “บุญหลวง” ซึ่งเป็นการรวมเอาบุญผะเหวดและบุญบั้งไฟเป็นบุญเดียวกัน เพื่อเป็นการบูชาอารักษ์หลักเมือง และพิธีการบวงสรวงดวงวิญญาณอันศักดิ์สิทธิ์ของเจ้าในอดีต และเป็นประเพณีที่ใกล้เคียงกับการบูชาบรรพบุรุษของอาณาจักรล้านช้างหลวงพระบาง ในอีกที่มาหนึ่งกล่าวกันว่า การแห่ผีตาโขนเกิดขึ้นเมื่อครั้งที่พระเวสสันดรและนางมัทรีจะเดินทางออกจากป่ากลับสู่เมืองบรรดา ผีป่าหลายตนและสัตว์นานาชนิดอาลัยรักจึงพาแห่แหนแฝงตัวแฝงตน มากับชาวบ้านเพื่อมาส่งทั้งสองพระองค์กลับเมือง เรียกกันว่า “ผีตามคน” หรือ “ผีตาขน” จนกลายมาเป็น “ผีตาโขน” อย่างในปัจจุบัน การจัดงานบุญเทศน์มหาชาติ งานบุญหลวง แนวปฏิบัติของคณะผู้รักษาวัฒนธรรม อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย สรุปได้ดังนี้

 

แนวปฏิบัติของคณะผู้รักษาวัฒนธรรมในประเพณีงานเดือนแปด

 

การจัดงานบุญเทศน์มหาชาติ เป็นการละเล่นผีตาโขนนั้น พอรู้วันที่แล้ว ก่อนหน้า 3 – 4 วัน เจ้าพ่อกวน พ่อแสน นางแต่ง เจ้าแม่นางเทียมนำพี่น้องเข้าวัดเตรียมของต่าง ๆ ในวัดโพนชัย โดยการนำของเจ้าพ่อกวน ฝ่ายเจ้าพ่อกวนนำเอาไม้ไผ่มาทำจำลองเป็นองค์ประกอบของบุญหลวง บุญเทศน์มหาชาติ โดยมีดาบ มีหอก มีปืน มีดอกบัว มีดอกปีบ อย่างละร้อยละพัน ทางฝ่ายหญิงเจ้าแม่นางเทียมจัดทำทงพันชั้น จัดเตรียมตกแต่งใส่อารามหลวงพอครบ 3 มื้อ การตกต่างท้ายที่สุด มีจุดเด่น คือ ต้นกล้วย ต้นอ้อย เอามาปักไว้ 4 ทิศ ภายในอารมนี้แล้วทำห้างอุปคุตไว้ 4 มุม พอมื้อเช้าเป็นมื้อโฮม หรือวันเปิดงาน ประมาณตี 4 เศษ ๆ เจ้าพ่อกวนมอบให้คณะพ่อแสนไปวัดโพนชัยไปบวช พราหมณ์ ชีพราหมณ์ ไปรับศีลแปด แล้วแห่จากวัดโพนชัยไปแม่น้ำหมันบริเวณตรงจุดที่บรรจบกันระหว่างแม่น้ำอุ่นกับแม่น้ำศอก บรรจบกัน คือ บริเวณปากน้ำศอก (อยู่บริเวณบ้านเดิ่นกับบ้านเหนือ) แล้วเอาพระครุฑขึ้นมา โดยผู้หมาพระครุฑ คือ พ่อแสนเมืองจันทร์ งม 3 ครั้ง จึงได้พระครุฑ (โดยใช้หินจำลองอุปโลกน์ว่าพระอุปคุต) ขึ้นมาริมฝั่งแล้วเชิญเจ้าแสนเมืองตามมาด้วย พ่อแสน และชาวบ้านแห่มาที่วัดโพนชัย มาเชิญพระอุปคุตขึ้น 4 ทิศ เป็นการจัดงาน ดังนี้ ทิศแรก คือทิศตะวันออก ทิศที่ 2 ทิศเหนือ ทิศที่ 3 ทิศตะวันตกเฉียงเหนือ ทิศที่ 4 ทิศใต้ แล้วชาวบ้านได้แห่รอบวัดโพนชัย 3 รอบ พอเสร็จแล้วชาวบ้านมารวมกันบ้านเจ้าพ่อกวนที่เรียกว่าเฮือนใหญ่ มีการแต่งขันขึ้นครอบเจ้านาย แล้วเอาเสื้อผ้าเครื่องทรงมาเล่นผีตาโขน เล่นบุญหลวงที่มีผ้าสีดำ สีแดง แขวนอยู่บ้านเจ้าพ่อกวน ให้เจ้าพ่อกวนนำลงมาแจกจ่ายพ่อแสน ต่อมาชาวบ้าน พ่อแสนจะสู่ขวัญให้เจ้าพ่อกวน เจ้าแม่นางเทียม แล้วเจ้าแม่นางเทียม และชาวบ้านพร้อมกันผูกแขนให้เจ้าพ่อกวนเสร็จแล้ว รับประทานอาหาร กินข้าว กินน้ำ ในเวลา 9.00 นาฬิกา เจ้าพ่อนำหน้าเจ้าแม่นางเทียม แห่ไปวัดโพนชัย  

 

กิจกรรมงานบุญหลวงและประเพณีการละเล่นผีตาโขน

 

วันแรก อันเชิญพระอุปคุต ตั้งแต่เช้ามืดเวลาประมาณ 03.00 – 05.00 นาฬิกา โดยคณะบริวารของเจ้าพ่อกวนจะนำอุปกรณ์ที่เตรียมเข้าพิธี ถือเดินขบวนจากวัดโพนชัย ไปที่ริมแม่น้ำหมัน เพื่ออัญเชิญพระอุปคุตจากแม่น้ำหมันกลับประดิษฐานอยู่ที่หออุปคุต วัดโพนชัย เพื่อช่วยปราบมาร และป้องกันภัยอันตรายต่าง ๆ

 

วันที่สอง พิธีบายศรีให้แก่เจ้าพ่อกวน และเจ้าแม่นางเทียม ในตอนเช้าเวลาประมาณ 14.00 – 15.00 น. จะเริ่มพิธีแห่อัญเชิญพระเวสสันดรและนางมัทรีเข้าเมืองปิดท้ายด้วยขบวนแห่บั้งไฟ ช่วงระหว่างเวลานั้นบรรดาผีตาโขนน้อย ผีตาโขนใหญ่จะเข้าร่วมขบวนแห่พร้อมด้วย ก่อนตะวันตกดินบรรดาผู้เล่นผีตาโขนน้อย ผีตาโขนใหญ่ต้องถอดหน้ากาก ถอดเครื่องแต่งกายผีตาโขนทิ้งลงแม่น้ำหมัน เพื่อเป็นการสะเดาะเคราะห์ของตน

 

วันที่สาม เป็นการฟังเทศน์มหาชาติ ชาวบ้านจะมานั่งฟังธรรมภายในอุโบสถวันโพนชัยตั้งแต่เช้ามืด เพื่อเป็นการสร้างกุศล เพื่อเป็นมงคลแก่ชีวิตเป็นอันเสร็จพิธี

บริหารจัดการ

กรมศิลปากร

ประเภทพิพิธภัณฑ์

วิถีชิวิต, วัฒนธรรม, ประเพณี, ภูมิปัญญา และ ศาสนา

พิพิธภัณฑ์เสมือนจริง

แผนที่

พิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นเมืองด่านซ้าย (ผีตาโขน)

ที่อยู่และเบอร์ติดต่อ

วัดโพนชัย ถ.แก้วอาสา ตำบลด่านซ้าย อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย 42120
โทรศัพท์ : 042 - 891272 วัดโพนชัย , 0819549966 ร้านค้าสหกรณ์พิพิทธภัณฑ์ผีตาโขน , 0-4289-1094 กศน.อ.ด่านซ้าย
เว็บไซต์ : https://www.facebook.com/phitakhonmuseum

วันและเวลาทำการ

เปิดทุกวัน เวลา 9.00-17.00 น. ไม่เว้นวันหยุดราชการและวันหยุดนักขัตฤกษ์

ค่าเข้าชม

ไม่เก็บค่าเข้าชม

การเดินทาง

จากที่ว่าการอำเภอด่านซ้ายเดินทางมาตามเส้นทางหลวงหมายเลข 2114 ผ่านสภอ.ด่านซ้าย และตลาดด่านซ้าย เลยสะพานข้ามไปเล็กน้อยจะเห็นวัดโพนชัยอยู่ทางซ้ายมือ พิพิธภัณฑ์ผีตาดขน อยู่ภายในวัด

เนื้อหาสำหรับประชาชนทั่วไป

เหมาะสม
ไม่เหมาะสม

เนื้อหาสำหรับเด็ก

เหมาะสม
ไม่เหมาะสม

รับบัตรเครดิต

รับ
ไม่รับ

รับจองล่วงหน้า

กรณีเข้าชมเป็นหมู่คณะจะต้องทำหนังสือก่อนขอเข้าเยี่ยมชม

สิ่งอำนวยความสะดวก

มีลานจอดรถ

3

แบ่งปัน

สถานที่ใกล้เคียง

สถานที่ใกล้เคียงในระยะ 20 กิโลเมตร
เพิ่มสถานที่ใกล้เคียง
ไม่พบพิพิธภัณฑ์ใกล้เคียง
ไม่พบร้านอาหารใกล้เคียง
ไม่พบแหล่งเรียนรู้ใกล้เคียง

พิพิธภัณฑ์ที่เกี่ยวข้อง