บ้านไม้ 2 ชั้น โดยตัวบ้านทำจากไม้แดงทั้งหมด ตัวหลังคาเป็นกระเบื้องปูนที่หล่อโดยชาวจีน ซึ่งในปัจจุบันยังคงรูปแบบเดิมไว้ให้เห็นอยู่ ตัวรูปแบบอาคารได้รับอิทธิพลด้านเทคนิคและความเชื่อจากจีนมาปรับกับวิถีชีวิตคนแพร่ ใช้ช่างพื้นเมือง ด้านในมีประตูรูปทรงเกือกม้า ตามความเชื่อของชาวจีนที่เชื่อว่าเป็นสัญลักษณ์แห่งความโชคดี หน้าต่างรอบบ้านเป็นแบบบานกระทุ้งและมีที่ล็อค รวมถึงช่องบนหน้าต่างใช้เป็นกระจกสีรอบบ้าน หัวเสาบันไดแกะสลักเป็นลายหัวเพชร เช่นเดียวกับที่พบได้จากอาคารไม้ในยุคใกล้กัน
บ้านเลข ๘ (บ้านประภาตะนันทน์)
ปี พ.ศ.2480
บ้านไม้แดงเมืองแพร่ ภาพแทนการเปิดรับวัฒนธรรมจีนและโลกสมัยใหม่หลังยุคสัมปทานไม้
ท่ามกลางย่านเมืองเก่าของแพร่ที่เต็มไปด้วยคุ้มเจ้านายและบ้านคหบดีจากยุครุ่งเรืองกิจการป่าไม้ บ้านเลข ๘ หรือบ้านประภาตะนันทน์ เป็นอีกหนึ่งบ้านที่สะท้อนการเปลี่ยนผ่านของสังคมเมืองแพร่จากยุคที่เมืองขับเคลื่อนด้วยชนชั้นนำและเศรษฐกิจสัมปทานป่าไม้ สู่ยุคที่ผู้คนเริ่มเปิดรับการศึกษา ความรู้ และวัฒนธรรมจากโลกภายนอกมากขึ้น บ้านนี้จึงมีความพิเศษและแตกต่างชวนให้ไปสัมผัสในฐานะมรดกบ้านโบราณที่มิใช่เป็นของคหบดีหรือเจ้านายท่านใด แต่เป็นองค์ความรู้ของผู้คนที่เปิดรับแนวคิดสมัยใหม่ บ้านหลังนี้สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2480 โดยคุณกมลา วังซ้าย และคุณธีระ ประภาตะนันทน์ เพื่อใช้เป็นเรือนหอหลังสมรส โดยคุณธีระเป็นผู้ควบคุมการก่อสร้างด้วยตนเองร่วมกับช่างพื้นเมืองหลายชุด แนวคิดการออกแบบบ้านได้รับอิทธิพลจากประสบการณ์ชีวิตของเจ้าของบ้านที่เคยเดินทางไปศึกษาและฝึกฝนด้านกีฬาที่เมืองซัวเถา ประเทศจีน ก่อนจะกลับมารับราชการในเมืองแพร่และสร้างครอบครัว จนเกิดเป็นบ้านหลังนี้ขึ้น ในเชิงสถาปัตยกรรม บ้านเลข ๘ สะท้อนการผสมผสานระหว่างบ้านพื้นถิ่นเมืองแพร่กับอิทธิพลจากวัฒนธรรมจีนได้อย่างกลมกลืน มีการคงรูปแบบการอยู่อาศัยที่สอดคล้องกับภูมิอากาศของภาคเหนือ ขณะเดียวกันก็แทรกรายละเอียดทางสถาปัตยกรรมและคติความเชื่อจากต่างวัฒนธรรมเข้ามาอย่างแนบเนียน ความพิเศษของบ้านหลังนี้คือการใช้วัสดุไม้แดงทั้งหมด ซึ่งเป็นไม้เนื้อแข็งที่ขึ้นชื่อเรื่องความทนทานต่อฝนฟ้าอากาศและเป็นที่นิยมของภาคเหนือยุคนั้น รวมถึงหลังคาถูกมุงด้วยกระเบื้องปูนแบบโบราณซึ่งผลิตด้วยกรรมวิธีดั้งเดิมโดยช่างจีน เริ่มจากเทปูนซีเมนต์ลงในแม่พิมพ์ โรยผงสีบนผิวหน้า แล้วนำออกไปตากแดดจนแข็งตัว กลายเป็นวัสดุมุงหลังคาที่มีความแข็งแรง ภายในตัวบ้าน เราจะพบกับ ‘ประตูทรงเกือกม้า’ ซึ่งเป็นสัญลักษณ์แห่งความเป็นสิริมงคล ความมั่งคั่ง และโชคลาภตามความเชื่อของชาวจีน กระจกสีเหนือช่องหน้าต่างและบริเวณหน้าจั่ว รวมถึงหัวเสาบันไดแกะสลักลายหัวเพชรที่มักพบได้ในอาคารไม้ชั้นดีหลายแห่งของแพร่ แม้จะได้รับอิทธิพลจากต่างวัฒนธรรม แต่บ้านหลังนี้ยังคงรักษาเอกลักษณ์ของเรือนพื้นถิ่นเมืองแพร่เอาไว้อย่างครบถ้วน อาทิ การมีพื้นที่ชานไม้กว้างที่เชื่อมพื้นที่ด้านข้างและด้านหลังบ้านเข้าด้วยกัน และหน้าต่างบานไม้ที่ออกแบบให้รับลมได้ดี ปัจจุบัน บ้านหลังนี้ยังถูกส่งต่อสู่รุ่นลูกหลานที่คอยดูแลและซ่อมแซมอย่างต่อเนื่อง พยายามรักษาร่องรอยเดิมไว้ให้ใกล้เคียงวันที่คุณพ่อธีระและคุณแม่กมลาเคยอยู่มากที่สุด กลายเป็นการสานต่อความทรงจำของบ้านไปพร้อมการใช้งานจริงในปัจจุบัน และยังคงเป็นพื้นที่ส่งเสริมอัตลักษณ์ความเป็นเมืองแพร่ที่มีขนมจีนเมืองแพร่และขนมไทยแต่โบราณ รวมถึงเป็นพื้นที่พบปะ ทำให้บ้านเลข ๘ ยังคงเป็นบ้านเก่าที่มีชีวิต และเป็นทั้งความทรงจำของครอบครัวกับพื้นที่ร่วมสมัยของผู้คนในเวลาเดียวกัน
อ้างอิง
- คำบอกเล่านายกิตติรัตน์ ถาวร (ทายาทและผู้ดูแลอาคาร)
- บทสัมภาษณ์คุณพันทิพา จันทึก คุณพรพิมล ศาสน์ติรัตน์ และคุณแสงวรรณ วังซ้าย ปี 2553 ใน หนังสือ ผ่อบ้าน หันเมือง: การอนุรักษ์สถาปัตยกรรมท้องถิ่นโดยชุมชน จ.แพร่
- วิทยานิพนธ์มหาวิทยาลัยศิลปากร. สถาปัตยกรรมที่ได้รับอิทธิพลตะวันตกที่สัมพันธ์กับการสัมปทานป่าไม้ในเมืองลำปางและเมืองแพร่ (2561) โดย นายณัฐชาติ โกสินทรานนท์
