**พระตำหนักดาราภิรมย์**
**ปี พ.ศ. 2470**
บ้านหลังสุดท้ายของพระราชชายาแห่งล้านนา
หลังสิ้นรัชกาลที่ 5 พระราชชายาเจ้าดารารัศมีได้รับพระบรมราชานุญาตจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวให้เสด็จกลับมาประทับที่เชียงใหม่อย่างถาวรใน พ.ศ. 2457 ช่วงแรกประทับ ณ คุ้มท่าเจดีย์กิ่ว ริมแม่น้ำปิง ก่อนจะทรงซื้อที่ดินบริเวณแม่ริมเพื่อสร้างพระตำหนักส่วนพระองค์ขึ้นราว พ.ศ. 2470–2472
พระตำหนักแห่งนี้ได้รับพระราชทานนามว่า “ดาราภิรมย์” จากสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนครสวรรค์วรพินิต และไม่ได้เป็นเพียงที่ประทับ หากยังสะท้อนพระรสนิยม แนวคิดการอยู่อาศัย และบทบาทสำคัญของพระราชชายาฯ ในการสืบสานศิลปวัฒนธรรมล้านนา
ตัวอาคารเป็นเรือนไม้ยกใต้ถุนสูง วางผังยาวและแตกตัวเป็นหลายปีกอาคาร รับอิทธิพลจากสถาปัตยกรรมล้านนา โคโลเนียล และเรือนขนมปังขิง หลังคาทรงปั้นหยาผสมจั่วซ้อนระดับ ชายคากว้าง และผนังไม้ตีซ้อนตามแนวตั้ง แสดงให้เห็นถึงการออกแบบที่คำนึงถึงทิศทางลม แสง และสภาพอากาศของแม่ริมอย่างละเอียด โดยพระราชชายาฯ ทรงมีส่วนร่วมในการกำหนดทิศทางห้องและการจัดวางพื้นที่ด้วยพระองค์เอง
ด้านหน้าอาคารมีซุ้มเทียบรถและบันไดใหญ่ที่สร้างลำดับการเข้าสู่พระตำหนักอย่างสง่างาม พื้นที่ด้านบนถูกออกแบบให้เป็นระเบียงชมสวน เสาสูงโปร่งและฝ้าเพดานแบบหลุมช่วยสร้างความโอ่อ่า ขณะที่ราวบันไดไม้และโครงสร้างยกพื้นยังคงให้กลิ่นอายของเรือนล้านนาอย่างชัดเจน ทำให้พระตำหนักดาราภิรมย์มีบุคลิกเฉพาะตัวที่แตกต่างจากอาคารโคโลเนียลทั่วไป
ภายในจัดวางพื้นที่ผ่านโถงกลางยาว ห้องต่าง ๆ เปิดเชื่อมสู่ทางเดินหลัก ทำให้เกิดมุมมองต่อเนื่องตลอดแนวอาคารจนถึงระเบียงด้านหลัง ผนังภายในกรุไม้สูงเกือบจรดเพดาน เหนือประตูและผนังประดับช่องลมไม้ฉลุลายเรขาคณิตและลายดาวห้าแฉก ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ประจำพระองค์
หลังพระราชชายาเจ้าดารารัศมีสิ้นพระชนม์ใน พ.ศ. 2476 พระตำหนักยังคงได้รับการดูแลอย่างต่อเนื่อง ก่อนจะอยู่ภายใต้การดูแลของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และได้รับการบูรณะครั้งสำคัญตั้งแต่ พ.ศ. 2541 โดยมุ่งรักษารูปทรง วัสดุ และบรรยากาศดั้งเดิมให้ใกล้เคียงกับช่วงที่ยังเป็นที่ประทับมากที่สุด จนได้รับรางวัลอาคารอนุรักษ์ดีเด่นจากสมาคมสถาปนิกสยามฯ ใน พ.ศ. 2543
ปัจจุบันพิพิธภัณฑ์พระตำหนักดาราภิรมย์เปิดให้ประชาชนเข้าชมในฐานะแหล่งเรียนรู้ด้านประวัติศาสตร์ พระราชประวัติ และศิลปวัฒนธรรมล้านนา ภายในยังคงจัดแสดงเครื่องเรือน เครื่องแก้ว เครื่องเงิน ผ้าซิ่น เครื่องแต่งกาย และของใช้ส่วนพระองค์ ควบคู่ไปกับการนำเสนอเรื่องราวเกี่ยวกับดนตรี นาฏศิลป์ งานผ้า และการเกษตร ซึ่งเป็นพระราชกรณียกิจที่พระองค์ทรงให้ความสำคัญ
พระตำหนักดาราภิรมย์จึงไม่ได้มีคุณค่าเพียงในฐานะเรือนไม้เก่า หากเป็นหลักฐานสำคัญของชีวิตพระราชชายาเจ้าดารารัศมี ผู้ทรงทำหน้าที่เชื่อมโยงล้านนา สยาม และโลกสมัยใหม่เข้าด้วยกันอย่างงดงาม และยังคงถ่ายทอดเรื่องราวเหล่านั้นผ่านสถาปัตยกรรมและสวนอันร่มรื่นมาจนถึงปัจจุบัน
