อาคารโรงเรียนบ้านหย่วน (เชียงคำนาคโรวาท)
1 กันยายน พ.ศ. 2447
อาคารโรงเรียนสร้างจากไม้พลับพลารับเสด็จพระบรมวงศานุวงศ์ในรัชกาลที่ 5
เมื่อแรกเห็นอาคารเรือนไม้ 2 ชั้นสีเขียวเทอร์ควอยซ์ท่ามกลางอาคารโรงเรียน ย่อมสะกดสายตาให้หยุดมอง นี่คือ อาคารโรงเรียนบ้านหย่วน (เชียงคำนาคโรวาท) ที่ได้แรงบันดาลใจมาจากสีสันคลาสสิกของพระราชนิเวศน์มฤคทายวัน ทว่าลึกลงไปภายใต้ผืนสีอันสดใหม่ คือโครงสร้างไม้มะค่าและไม้สักทองอายุกว่าศตวรรษ ที่หลอมรวมเอาเศษเสี้ยวประวัติศาสตร์จากพลับพลารับเสด็จของพระบรมวงศานุวงศ์ในรัชกาลที่ 5 มาถักทอเป็นสถานศึกษา ตลอดจนกลายมาเป็นพื้นที่แห่งความทรงจำร่วมของชุมชน
ก่อนที่อาคารโรงเรียนบ้านหย่วน (เชียงคำนาคโรวาท) จะมีสีสันสดใสดึงดูดสายตา ขอย้อนกลับไปสู่จุดเริ่มต้นในวันที่ 1 กันยายน พ.ศ. 2447 อาคารโรงเรียนหลังนี้สร้างจากการริเริ่มของพระครูชยานท์มุนี เจ้าคณะจังหวัดน่าน เดิมใช้ชื่อ โรงเรียนชยานันท์ธุรกิจ ถือเป็นโรงเรียนประถมศึกษาแห่งแรกของอำเภอเชียงคำ ในยุคแรกเริ่มนั้น เป็นเพียงอาคารไม้ทรงปั้นหยาชั้นเดียวสีไม้ตามธรรมชาติ มีนักเรียนประมาณ 50 คน โดยมีนายขัติ สัมพันธสิทธิ์ เป็นครูใหญ่และครูคนแรกของอำเภอเชียงคำ
ขณะสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5 ได้เสด็จมาเยือนบ้านหย่วน และได้พระราชทานนามใหม่ว่า เชียงคำนาคโรวาท มีความหมายถึงสถานที่ให้การศึกษาอบรมแก่ชาวเมืองเชียงคำ กระทั่งใน พ.ศ. 2467 หลวงศุภการกำจรมารับตำแหน่งนายอำเภอเชียงคำ ก็เข้ามาพลิกโฉมหน้าและจัดระเบียบสถานศึกษาครั้งใหญ่ โดยสั่งรื้ออาคารเรียนหลังเก่าที่เป็นเรือนไม้ชั้นเดียวลง เพื่อเตรียมขยายพื้นที่ให้รองรับจำนวนนักเรียนที่เพิ่มมากขึ้น พร้อมทั้งปรับเปลี่ยนชื่ออย่างเป็นทางการเป็นโรงเรียนบ้านหย่วน (เชียงคำนาคโรวาท)
ความน่าสนใจในเชิงสถาปัตยกรรม คือช่างฝีมือได้นำไม้ที่รื้อถอนมาจากพลับพลารับเสด็จของกรมพระนครสวรรค์วรพินิต มาปลูกสร้างต่อเติมรวมกับไม้จากองค์การป่าไม้เชียงราย จนเป็นอาคารเรือนไม้ 2 ชั้นที่แข็งแรงมั่นคง ตัวอาคารสะท้อนภูมิปัญญาการออกแบบที่สอดรับกับสภาพอากาศร้อน โดยทำช่องลมระบายอากาศรอบอาคาร และยังคงหลงเหลือหลักฐานอารยธรรมตะวันตก มีกลอนยาวจากยุโรปติดตั้งอยู่ตามประตูหน้าต่างบางส่วน ยิ่งไปกว่านั้นในห้องใต้หลังคายังค้นพบหนังสือและหลักฐานโบราณเกี่ยวกับโรงเรียนด้วย
ต่อมาใน พ.ศ. 2556 โรงเรียนบ้านหย่วน (เชียงคำนาคโรวาท) สร้างรั้วกั้นบันไดทั้ง 2 ข้างเพื่อเสริมความมั่นคงแข็งแรง พร้อมทั้งต่อเติมโครงหลังคาคลุมบริเวณบันไดทางขึ้นเพื่อช่วยกันแดดกันฝน ไม่ให้ความชื้นเข้าไปกัดเซาะเนื้อไม้ให้เสียหาย ไม่กี่ปีหลังจากนั้น ช่วง พ.ศ. 2559 อาคารโรงเรียนบ้านหย่วน (เชียงคำนาคโรวาท) ได้รับการทาสีใหม่โดยใช้สีเขียวเทอร์ควอยซ์ทาทับ ขับเน้นให้อาคาร 2 ชั้นหลังนี้ดูโอ่อ่า สง่างาม และเปี่ยมด้วยรสนิยมแบบตะวันตก โดดเด่นท่ามกลางอาคารโรงเรียนหลังอื่น ๆ
