บ้านศุภการกำจร
พ.ศ. 2475
อนุสรณ์สถานบ้านศุภการกำจร อดีตบ้านพักนายอำเภอผู้สร้างรากฐานสุขาภิบาลพะเยา
สำหรับผู้ที่หลงใหลในการแกะรอยสถาปัตยกรรม การได้ยืนมองงานไม้ฉลุลายขนมปังขิง บานหน้าต่างเกล็ดกระทุ้งแบบสยาม ถือเป็นความรื่นรมย์ที่ยากจะอธิบาย และทั้งหมดนั้นรวมไว้ที่บ้านศุภการกำจร
หากจะทำความเข้าใจด้านสถาปัตยกรรมของบ้านศุภการกำจร จำเป็นต้องย้อนเวลากลับไปทำความรู้จักกับเจ้าของบ้านคนแรก นั่นคือพระศุภการกำจร หรือนามเดิมคือ คลาย รักษคมนา อดีตนายอำเภอพะเยา ผู้นำระบบการศึกษาภาคบังคับ การสุขาภิบาล และการสาธารณสุขสมัยใหม่ตามแบบแผนของสยามไปเผยแพร่ให้กลมกลืนกับวิถีชีวิตของชาวบ้านในพื้นที่ ถือเป็นบุคคลที่มีส่วนสำคัญในการจัดระเบียบสังคมหัวเมืองเหนือก่อนเปิดประตูสู่ความทันสมัย
ประมาณ พ.ศ. 2475 พระศุภการกำจรได้เลือกทำเลสร้างบ้านพักอาศัยส่วนตัว สันนิษฐานว่าสร้างโดยช่างชาวน่าน ลักษณะเป็นบ้านไม้สักทองยกใต้ถุนสูงโปร่งโล่ง มุงด้วยหลังคาทรงปั้นหยาครึ่งจั่ว มีหน้าต่างบานเกล็ดกระทุ้งแบบสยามสลับช่องด้วยกระจกสีหลากเฉด ยามแสงแดดส่องผ่านจะเกิดภาพเงาสะท้อนทอดตัวลงบนพื้นไม้สักทอง
บริเวณลานบ้านประดับประดาด้วยงานไม้ฉลุลวดลายขนมปังขิง ด้านบนบ้านแบ่งสัดส่วนระหว่างห้องพักอาศัยกับห้องครัว โดยมีชานบ้านเชื่อมโยงทั้งด้านหน้าบ้านและหลังบ้าน ในอดีตเคยมีบันได 2 ที่คือบริเวณหน้าบ้านและหลังบ้าน ปัจจุบันหลงเหลือแค่บันไดหน้าบ้าน สิ่งที่สะท้อนวิถีชีวิตคนในยุคเกือบร้อยปีก่อนได้ชัดเจนที่สุด คือตามผังเดิมจะไม่มีห้องน้ำในตัวบ้าน เพื่อแยกพื้นที่ขับถ่ายออกจากเรือนนอนตามคตินิยมเรื่องสุขอนามัยในอดีต
ต่อมาใน พ.ศ. 2510 บ้านศุภการกำจรได้รับการบูรณะครั้งใหญ่ โดยปรับเปลี่ยนพื้นที่ภายในด้วยการขยับผนังห้องบางส่วนเพื่อให้สอดคล้องกับการใช้งาน ภายหลังได้มีการต่อเติมห้องน้ำ ขยายห้องครัว ปรับปรุงหลังคา และทาสีย้อมไม้ชั้นดีเพื่อปกป้องและรักษาเนื้อไม้สักทองให้คงทนแข็งแรง รอดพ้นจากสภาพแดดฝนมาจนถึงปัจจุบัน
ในอนาคตลมหายใจของบ้านศุภการกำจรกำลังจะก้าวไปสู่อีกหนึ่งบทบาทใหม่ เพื่อไม่ให้สถาปัตยกรรมที่เปี่ยมด้วยเรื่องราวหลังนี้เป็นเพียงตึกเก่าที่ปิดงับไร้ผู้คน จึงมีแนวคิดต่อยอดพื้นที่บริเวณใต้ถุนบ้านให้เป็นคาเฟ่ เพื่อเปิดประตูต้อนรับทุกคนให้ได้เข้ามาเสพกลิ่นอายความวินเทจ นั่งจิบเครื่องดื่มรสละมุน ท่ามกลางร่มเงาไม้สักทอง แต่ในระหว่างนี้ยังไม่เปิดให้เข้าเยี่ยมชมด้านใน หากสนใจเยี่ยมชมโปรดติดต่อและทำหนังสือก่อนเข้าเยี่ยมชมเท่านั้น
