อุโมงค์ขุนตาน
ปี พ.ศ. 2461
เมื่อวิศวกรรมเยอรมันเจาะทะลุดอยขุนตานเปิดทางรถไฟสู่ภาคเหนือ
ก่อนที่รถไฟสายเหนือจะเข้ามา ดอยขุนตานเคยเปรียบเหมือนกำแพงธรรมชาติที่ขวางกั้นการเดินทางและแยกผู้คนออกจากกัน แต่เมื่ออุโมงค์ขุนตานถูกเจาะทะลุผ่านแนวเขาในเขตลำปางและลำพูน ดอยขุนตานจึงเปลี่ยนจากสิ่งกีดขวางมาเป็นประตูที่นำความทันสมัยจากกรุงเทพฯ สู่ภาคเหนือตอนบน
อุโมงค์แห่งนี้เริ่มก่อสร้างตั้งแต่ปี พ.ศ. 2450 และเดินหน้าเจาะจริงในปี พ.ศ. 2456 จนแล้วเสร็จในปี พ.ศ. 2461 มีความยาว 1.3 กิโลเมตร ปากอุโมงค์ก่ออิฐสีแดง มีตราครุฑประดิษฐานอยู่ด้านบน พร้อมจารึกเลขปี ๒๔๖๑ อันเป็นปีที่สร้างเสร็จ ผู้ควบคุมงานคนสำคัญคือ มร.เอมิล ไอเซนโฮเฟอร์ วิศวกรชาวเยอรมันที่เข้ามาทำงานในการรถไฟไทยช่วงบุกเบิก มีบทบาทคุมการเจาะอุโมงค์ขุนตานช่วง พ.ศ. 2457–2460 เพื่อสร้างทางรถไฟสู่เชียงใหม่ แรงงานส่วนใหญ่เป็นชาวจีนที่รับผิดชอบงานดิน ส่วนชาวไทใหญ่และคนอีสาน (ซึ่งหลั่งไหลมาหางานหลังมีรถไฟสายกรุงเทพฯ–โคราชแล้ว) รับผิดชอบการขุดเจาะอุโมงค์
กรรมวิธีการสร้างต้องเจาะจากภูเขาทั้งสองฝั่งเข้าหากันเพื่อทะลุดอยขุนตานที่อยู่ระหว่างลำพูนและลำปาง แทนการสร้างทางอ้อมผ่าน กว่าจะมาเป็นอุโมงค์ขุนตานที่เราเห็นกันทุกวันนี้ จึงนับว่าต้องใช้ทั้งความก้าวหน้าทางวิศวกรรมและความเข้มแข็งของจิตใจมนุษย์อย่างมหาศาล
เบื้องหลังการก่อสร้างนั้นเต็มไปด้วยความยากลำบากกลางป่าที่คนภายนอกมองไม่เห็น ทั้งป่าทึบ โขดเขาสูง ไข้ป่า และสัตว์ร้าย เครื่องมือต่าง ๆ ต้องใช้ช้างและเกวียนบรรทุกเข้าไป บางพื้นที่ต้องใช้การชักรอกต่อ ส่วนแรงงานก็ต้องอาศัยความชำนาญเฉพาะถิ่น เช่น การขุดเจาะที่ต้องเจาะรูเล็ก ๆ ก่อน แล้วฝังดินระเบิดไดนาไมต์เข้าไปจุดระเบิด หรือหากเป็นจุดเล็กก็ใช้วิธีสุมไฟให้ก้อนหินร้อนจัดแล้วราดน้ำลงไปจนแตกเป็นเสี่ยง ๆ ก่อนขนย้าย รวมถึงการเอาชีวิตรอดในอุโมงค์ลึกที่ต้องขุดปล่องระบายอากาศเพื่อให้อากาศไหลเวียน
ทั้งหมดนี้ใช้เวลารวม 8 ปีกว่าจะเจาะอุโมงค์ทะลุถึงกัน และยังต้องใช้เวลาอีก 3 ปีเพื่อผูกเหล็ก เทคอนกรีต ทำผนังและหลังคาเพื่อความแข็งแรงและป้องกันน้ำรั่วซึม ส่วนเศษดินและหินกว่า 60,000 ลูกบาศก์เมตรจากการก่อสร้าง ถูกนำออกมาทำเป็นฐานของสถานีรถไฟขุนตานในเวลาต่อมา การก่อสร้างแล้วเสร็จในปี พ.ศ. 2461 นำไปสู่การเชื่อมเส้นทางถึงเชียงใหม่สำเร็จในปี พ.ศ. 2464 ย่นเวลาเดินทางจากกรุงเทพฯ สู่เชียงใหม่ จากที่เคยใช้เวลา 1–2 เดือนทางเรือ ให้เหลือเพียงข้ามคืนบนทางราง
ปัจจุบันอุโมงค์ขุนตานยังคงเป็นเส้นทางรถไฟสายเหนือที่สำคัญ โครงสร้างอิฐสีแดงและปากอุโมงค์ที่ประดับตราครุฑยังเป็นเอกลักษณ์ที่เห็นได้ทั้งจากบนขบวนรถไฟและเมื่อแวะไปเยือนสถานี ที่นี่ยังคงเป็นหลักฐานสำคัญของงานวิศวกรรมยุคบุกเบิกในประเทศไทย อีกทั้งยังสะท้อนการเปลี่ยนผ่านจากภูเขาทุรกันดารสู่เส้นทางที่เชื่อมเศรษฐกิจและผู้คนของภาคเหนือตอนบนจนถึงปัจจุบันได้อย่างดี
