เฮือนเอื้อยคำ
พ.ศ. 2408 – 2409
โฮมสเตย์ไทลื้อโบราณที่เก็บรอยเวลาไว้ใต้ผืนหลังคา เยียวยาหัวใจผู้มาเยือน
จะดีแค่ไหนถ้าในเช้าวันใหม่ของทริปเชียงราย จะได้ตื่นขึ้นมาสูดอากาศบริสุทธิ์บนชานเรือนไม้ของเฮือนเอื้อยคำ เรือนไทลื้อโบราณหันหน้าไปทางทิศใต้ ที่ออกแบบมาเพื่อเปิดรับสายลมธรรมชาติและแสงแดดอุ่น ๆ ชวนให้ตื่นมานั่งปล่อยใจให้หมุนช้าลง ละเลียดมองร่องรอยของกาลเวลาบนเนื้อไม้ ส่องสถาปัตยกรรมแบบไทลื้อแท้ ๆ และปล่อยให้ความเงียบสงบขรึมขลังของบ้านอายุกว่าศตวรรษกช่วยเยียวยาหัวใจอย่างช้า ๆ
เฮือนเอื้อยคำ ตั้งชื่อตามแม่เอื้อย วงศ์ไทย หนึ่งในบรรพบุรุษผู้ร่วมสร้างเรือนหลังนี้ เพื่อให้เรียกขานได้ง่ายว่า นี่คือบ้านใคร ซึ่งถือว่าที่นี่เป็นเรือนไทลื้อโบราณสมัยกลางหลังสุดท้ายในเชียงรายที่สมบูรณ์แบบและยังมีผู้อยู่อาศัยจริง
เฮือนเอื้อยคำ สร้างขึ้นในช่วง พ.ศ. 2408 – 2409 โดยนายเทศน์ วงศ์ไทย นายช่างใหญ่ชาวไทลื้อ ผู้ลงมือคัดสรรไม้เบญจพรรณมาเนรมิตเรือนใต้ถุนยกสูงถึง 3 เมตรขึ้นมา ตัวบ้านตั้งตระหง่านด้วยเสาไม้ตึงขนาดยักษ์จำนวน 50 ต้น หลังคาทรงจั่วสามมุขมุงกระเบื้องวิบูลย์ศรี มีร่องรอยลายไม้ฉลุที่เรียกว่าน้ำย้อย ผสานเข้ากับลวดลายดอกผักแว่นประดับประดาอยู่ตามราวบ้าน งดงามราวกับจะบอกเล่าเรื่องราวการอพยพอันยาวนานของบรรพบุรุษไทลื้อที่หอบหิ้วความทรงจำ ทรัพย์สิน และผ้าซิ่นไหมโบราณลายน้ำไหลใส่หลังม้าข้ามน้ำข้ามเขามาจากดินแดนสิบสองปันนาเพื่อมาตั้งรกรากในเชียงราย
ในอดีตเฮือนเอื้อยคำเคยเป็นทั้งบ้านพักอาศัยและร้านค้าโชห่วย ขายสารพัดของจิปาถะ เนื่องจากบ้านศรีดอนชัยเป็นจุดตัดทางการค้า ชุมชนชาวไทลื้อเริ่มเปลี่ยนวิถีชีวิตจากการทำเกษตรกรรมพึ่งพาตนเอง มาเป็นการติดต่อค้าขายกับคนภายนอกที่เดินทางไปมาในอำเภอเชียงของ เฮือนเอื้อยคำเป็นศูนย์กลางการพบปะของคนในชุมชนที่มาซื้อของและแลกเปลี่ยนข่าวสารกัน ปัจจุบันแปรเปลี่ยนสภาพไปตามบริบทของกาวลเวลา กลายเป็นบ้านพักอาศัย โฮมสเตย์ และพิพิธภัณฑ์มีชีวิต
ทันทีที่ก้าวขึ้นมาบนเรือนเฮือนเอื้อยคำ สายตาสะดุดเข้ากับประตูบานเฟี้ยมไม้กลางบ้านทั้งหมด 10 แผ่น ซึ่งความสนุกสนานคือผืนไม้แต่ละแผ่นจะมีการสลักตัวเลขเรียงตามลำดับเอาไว้ เพื่อให้รู้ตำแหน่งเวลาประกอบเข้าด้วยกัน โดยมีกลไกความปลอดภัยแบบภูมิปัญญาดั้งเดิม คือการใช้ท่อนไม้กั้นปิดล็อกขวางไว้ทั้งด้านบนและด้านล่างอย่างแน่นหนา ซึ่งปัจจุบันทางเฮือนเอื้อยคำยังเปิดโอกาสให้นักท่องเที่ยวสามารถเข้ามาทดลองสัมผัสเนื้อไม้ และลงมือเปิด-ปิดประตูทีละแผ่นด้วยตัวเอง เพื่อซึมซับแก่นแท้ของวันวานยามผลักประตูไม้เหล่านี้ออกไปสู่ห้องโถงกลางบ้าน ด้านในมีห้องนอน 3 ห้อง ชานบ้านทอดตัวเชื่อมไปยังยุ้งข้าวหลังเก่า และห้องครัวไฟแบบไทลื้อดั้งเดิมด้านหลังเรือน
การได้มาใช้เวลาและเอนกายพักผ่อนที่เฮือนเอื้อยคำ ถือเป็นอีกหนึ่งจุดหมายสำคัญสำหรับนักเดินทางที่อยากพาตัวเองมาสัมผัสกับรากเหง้าวัฒนธรรม ท่ามกลางความเงียบสงบของบ้านศรีดอนชัย นั่งละเลียดตรงชานเรือนกว้าง ปล่อยให้บรรยากาศอันอบอุ่นละมุนใจของเรือนไทลื้อโบราณหลังนี้ โอบกอดและเติมเต็มพลังชีวิตให้ทุกค่ำคืน
