วัดปงสนุกเหนือ
ปี พ.ศ. 1223
วิหารพระเจ้าพันองค์ สถาปัตยกรรมไม้โบราณที่ผสานศิลปะพม่า จีน และคติจักรวาลวิทยาแบบล้านนา
หากพูดถึงวัดเก่าแก่ที่แฝงไปด้วยประวัติศาสตร์และงานพุทธศิลป์อันทรงคุณค่า "วัดปงสนุกเหนือ" แห่งเมืองลำปาง คือหนึ่งในสถานที่ที่ไม่ควรพลาด วัดแห่งนี้เป็นทั้งโบราณสถานอายุกว่า 1,300 ปี ทั้งยังเป็นพยานการเดินทาง การอพยพ และการสืบทอดวัฒนธรรมล้านนาที่ยังมีชีวิตอยู่จนถึงทุกวันนี้ ผ่านวิหารทรงล้านนาที่มีหลังคาซ้อนชั้นลดหลั่น ประดับด้วยช่อฟ้าใบระกาและคันทวยแกะสลักลายพรรณพฤกษา ขณะที่เจดีย์ทรงพม่าแบบมณฑปยอดระฆังตั้งเด่นอยู่กลางวัด สะท้อนอิทธิพลช่างพม่าที่หลั่งไหลเข้ามาพร้อมยุครุ่งเรืองของการค้าไม้สัก รายละเอียดเหล่านี้ไม่ใช่เพียงลวดลายประดับ หากแต่ยังเป็นบันทึกการพบกันของหลายวัฒนธรรมในอดีต
วัดปงสนุกเป็นวัดสำคัญคู่เมืองลำปาง แบ่งเป็นวัดปงสนุกเหนือและวัดปงสนุกใต้ที่ตั้งอยู่ติดกัน สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นตั้งแต่สมัยเจ้าอนันตยศเสด็จฯ มาสร้างเขลางค์นครเมื่อ พ.ศ. 1223 ชื่อ "ปงสนุก" มาจากกลุ่มชาวบ้านที่ถูกกวาดต้อนมาจากเชียงแสนในสมัยพญากาวิละเมื่อ พ.ศ. 2346 และวัดแห่งนี้ยังเคยเป็นที่ประดิษฐานเสาหลักเมืองต้นแรกของลำปางเมื่อ พ.ศ. 2400 สะท้อนความผูกพันกับอำนาจการปกครองลำปางมาโดยตลอด
ต่อมาราว พ.ศ. 2429 วัดได้รับการบูรณะครั้งใหญ่โดยครูบาอาโนชัยธรรมจินดามุนี ซึ่งตรงกับช่วงที่สยามเปิดให้บริษัทต่างชาติเข้ามาทำสัมปทานป่าไม้สักในสมัยรัชกาลที่ 5 ช่างพม่าและช่างมอญที่หลั่งไหลเข้ามาพร้อมยุคค้าไม้จึงฝากศิลปะไว้บนวิหารจัตุรมุขพระเจ้าพันองค์ กลายเป็นสถาปัตยกรรมที่หลอมรวมศิลปะล้านนา พม่า และจีนเข้าไว้ด้วยกัน จนหาชมได้ยากยิ่งในปัจจุบัน
สถานที่สำคัญในวัดคือ “ม่อนดอย” หรือวัดบน เปรียบเหมือนเขาพระสุเมรุ ศูนย์กลางจักรวาล เป็นที่ตั้งของวิหารพระเจ้าพันองค์และพระธาตุศรีจอมไคล ก่อนขึ้นสู่ม่อนดอยจะพบบันไดนาค กินรี และซุ้มประตูโขง สื่อถึงการผ่านป่าหิมพานต์เข้าสู่แกนกลางจักรวาล
วิหารพระเจ้าพันองค์เป็นวิหารไม้โบราณทรงจัตุรมุข ผสมผสานศิลปะล้านนา พม่า และจีน หลังคาซ้อน 3 ชั้นสะท้อนอิทธิพลช่างพม่า มณฑปกลางประดิษฐานพระพุทธรูป 4 องค์ หันออก 4 ทิศตามคติจักรวาลวิทยาล้านนา บนสันหลังคามีปราสาทไม้จำลองสื่อถึงทวีปทั้ง 4 รอบเขาพระสุเมรุ ส่วนเสาวิหารประดับลวดลายแกะสลักที่ได้รับอิทธิพลจากจีน ภายในประดับพระพิมพ์บุทองเหลือง 1,080 องค์ อันเป็นที่มาของชื่อวิหาร เชื่อว่าเป็นวิหารรูปแบบนี้เพียงแห่งเดียวที่หลงเหลืออยู่ในไทย และยังเป็นแม่แบบของหอคำ ไร่แม่ฟ้าหลวงอีกด้วย
ในปี พ.ศ. 2551 วัดปงสนุกเหนือได้รับรางวัล Award of Merit จากโครงการ Asia-Pacific Heritage Awards for Cultural Heritage Conservation ขององค์การยูเนสโก รางวัลด้านการอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมในภูมิภาคเอเชียและแปซิฟิก ในฐานะวัดแรกของประเทศไทยที่ได้รับรางวัลนี้ ด้วยความโดดเด่นที่การบูรณะครั้งนี้ไม่ได้เกิดจากหน่วยงานรัฐหรือผู้เชี่ยวชาญจากภายนอก แต่เป็นชาวบ้านในชุมชนปงสนุกที่ร่วมกันฟื้นฟูวิหารพระเจ้าพันองค์ด้วยตนเอง จนคณะกรรมการยูเนสโกยกให้เป็นต้นแบบการอนุรักษ์ที่นำโดยชุมชน
วัดปงสนุกยังเป็นแหล่งรวบรวมสิ่งทรงคุณค่าทางศิลปวัฒนธรรม ทั้งพระพุทธรูปไม้ เสาหงส์ ภาพพระบฏเขียนเรื่องพระเวสสันดรบนผ้าและกระดาษสา หีบธรรมโบราณ และธงช้างเผือกสมัยรัชกาลที่ 6 โดยทางวัดได้รวบรวมและเปิดเป็นพิพิธภัณฑ์ให้ผู้สนใจเข้ามาสัมผัสประวัติศาสตร์และพุทธศิลป์ล้านนาได้ด้วยตนเอง
