วัดดอนมูล พ.ศ. 2379
เดินแกะรอยสถาปัตยกรรมวิหารไทลื้อของวัดดอนมูล
หากเดินทางขึ้นเหนือมายังอำเภอท่าวังผา จังหวัดน่าน อีกหนึ่งหมุดหมายทางวัฒนธรรมที่ไม่ควรพลาดชมคือ วัดดอนมูล วัดเก่าแก่ที่เป็นศูนย์รวมจิตใจของชุมชนชาวไทลื้อ โดยเฉพาะวิหารไทลื้อที่โดดเด่นด้วยการประดับช่อฟ้าปั้นเป็นพญานาค 2 ตัวหันหน้าแยกไปทางทิศตะวันออกและทิศตะวันตก สง่างามจนไม่อาจหาสิ่งใดเปรียบเทียบได้ วัดดอนมูลสร้างใน พ.ศ. 2379 โดยกลุ่มผู้นำชุมชนและชาวบ้านไทลื้อที่อพยพโยกย้ายถิ่นฐานมาจากสิบสองปันนาเพื่อมาตั้งรกรากในผืนแผ่นดินน่าน วัดดอนมูลตั้งอยู่บนเนินดินสูง เพื่อให้ศาสนสถานรอดพ้นจากภัยน้ำท่วม แต่ยังคงอยู่ใกล้แหล่งน้ำเพื่อความสะดวกในการทำเกษตรกรรม วิหารของวัดดอนมูลเป็นสถาปัตยกรรมไทลื้อแท้ มีหลังคาทรงตะคุ่ม 2 ชั้น ลาดคลุมลงมาทั้ง 4 ด้าน ส่วนตอนบนเป็นทรงจั่วตัด มุงด้วยไม้แป้นเกล็ด ประดับช่อฟ้าปั้นเป็นรูปพญานาค ลำตัวทอดไปบนหลังคาและหางพันกันตรงกลางหลังคา ทำเป็นซุ้มปักฉัตร 5 ชั้น ตรงมุมหลังคาชั้นล่างทั้ง 4 ทิศมีรูปปั้นสัตว์ป่าหิมพานต์ ได้แก่ กินรี นกหัสดีลิงก์ หงส์ และครุฑ ส่วนหน้าบันประดับลายประจำยามและประดับกระจกบานใหญ่ ผนังก่ออิฐถือปูนหนาประมาณ 50 เซนติเมตร หลังจากสร้างวัดได้ไม่นาน ราว พ.ศ. 2400 ชาวบ้านได้ร่วมใจกันซ่อมแซมวิหารและตกแต่งฐานชุกชีเพื่อรองรับพระประธานให้มั่นคง ต่อมาใน พ.ศ. 2471 ได้มีการเปลี่ยนหลังคาไม้แป้นเกล็ดใหม่แต่ยังคงรักษาโครงสร้างและรูปแบบสถาปัตยกรรมเดิมเอาไว้ จนกระทั่งใน พ.ศ. 2490 เมื่อเสาไม้สักดั้งเดิมเริ่มผุพังตามกาลเวลา ชาวบ้านจึงเปลี่ยนเสาไม้ส่วนใหญ่ให้เป็นเสาก่ออิฐถือปูนเพื่อความแข็งแรง คงเหลือเสาไม้สักเดิมเอาไว้ให้คนรุ่นหลังได้ศึกษาเพียง 2 ต้นที่ปรากฏอยู่จนถึงปัจจุบัน ในการบูรณะครั้งนั้นยังมีการเจาะขยายช่องหน้าต่างให้กว้างขึ้นเล็กน้อย และปรับเปลี่ยนระบบประตู จากเดิมที่วิหารไทลื้อเคยมีประตูเปิดออก 3 ด้าน คือ ทิศตะวันออกด้านหน้า ทิศตะวันตกด้านหลัง และทิศใต้ ก็ได้ยุบให้เหลือเพียง 2 ประตู พร้อมกับตกแต่งองค์พระประธาน ทำดาดเพดาน และซุ้มพระประธานใหม่ ทว่า โครงสร้างหลังคาอันเป็นเอกลักษณ์ชั้นครูของช่างไทลื้อก็ยังคงได้รับการรักษาไว้อย่างสมบูรณ์ กาลเวลาเดินทางมาถึง พ.ศ. 2529 วิหารหลังนี้ได้รับการบูรณะใหญ่อีกครั้ง โดยมีการเทคอนกรีตเสริมฐานรากเดิมให้แข็งแกร่งขึ้น และเปลี่ยนหลังคากลับมาเป็นไม้แป้นเกล็ดตามแบบฉบับล้านนาโบราณ โดยมีนายปั๋น บุญมา สล่าชุมชนเป็นผู้ควบคุมงานซ่อมแซม สะท้อนให้เห็นถึงวิถีชีวิตของคนในท้องถิ่นที่ร่วมกันดูแลรักษาศาสนสถานของตนเองเรื่อยมา จนกระทั่งกรมศิลปากรได้ประกาศขึ้นทะเบียนวัดดอนมูลให้เป็นโบราณสถานอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 6 ตุลาคม พ.ศ. 2543 ขณะก้าวเข้าสู่ภายในวิหารวัดดอนมูล ด้านในตกแต่งด้วยตุงทอฝีมือช่างไทลื้อแขวนประดับประดาอยู่รอบด้าน ลวดลายโบราณบนผืนตุงทอขึ้นเพื่อถวายเป็นพุทธบูชา แสดงถึงความเลื่อมใสศรัทธาของชาวบ้าน วิหารไทลื้อวัดดอนมูลจึงรวบรวมทั้งงานสถาปัตยกรรมเชิงช่าง ภูมิปัญญาชาติพันธุ์ และพลังศรัทธาของชาวท่าวังผาที่ยังคงอบอวลและพร้อมต้อนรับผู้มาเยือนในทุก ๆ วัน
อ้างอิง
- พร อำขำ อุบาสิสกและอุบาสิกาดูแลวัด
