บ้านหลวงโย (บ้านพักของหลวงโยนะการพิจิตร พ่อค้าไม้เชื้อสายพม่าจากมะละแหม่ง) โดดเด่นด้วยรูปแบบอาคารครึ่งตึกครึ่งไม้ ชั้นล่างก่ออิฐถือปูนสีขาวเปิดเป็นแนวซุ้มโค้งต่อเนื่องตลอดอาคาร ขณะที่ชั้นบนเป็นเรือนไม้สักขนาดใหญ่ทอดตัวยาวเหนือฐานปูนอย่างสง่างาม ระเบียงชั้นบนเปิดโล่งรับลม ประดับลูกกรงไม้ฉลุลายพรรณพฤกษาเรียงต่อเนื่อง เสาไม้กลึงทรงเรียวรับชายคาที่ยื่นยาวพอดี เหนือเสาแต่ละต้นประดับค้ำยันไม้ฉลุลายเถาวัลย์ที่ช่วยลดความแข็งของโครงสร้างและเพิ่มความอ่อนช้อย ส่วนที่งดงามที่สุดคือหน้าจั่วไม้แกะสลักลายเถาไม้ ดอกไม้ และเส้นโค้งที่สอดประสานกันอย่างละเอียดอ่อน โดยมุขหน้าจั่วระบายอากาศยังปรากฏสัญลักษณ์แทนชื่อหลวงโยเป็นรูปดอกไม้หลายกลีบ ซึ่งคำว่า Panyo ในภาษาพม่าหมายถึง "ดอกไม้" อันเป็นสัญลักษณ์ที่มักปรากฏตามสิ่งก่อสร้างและศาสนสถานที่หลวงโยเคยสร้างหรือร่วมสร้าง
เฮือนหลวงคหบดีสู่โต๊ะอาหารร่วมสมัย
ย่านช้างคลาน บ้านไม้สักหลังใหญ่ที่ตั้งอยู่ภายในบริเวณโรงแรมเพชรงาม ยังคงโดดเด่นด้วยบุคลิกที่แตกต่างจากอาคารร่วมสมัยรอบข้าง บ้านหลังนี้คือ “บ้านหลวงโย” อดีตบ้านพักของหลวงโยนะการพิจิตร หรือ ปันโหย่ พ่อค้าไม้เชื้อสายพม่าจากเมืองมะละแหม่ง ผู้เข้ามาสร้างรากฐานทางธุรกิจในเชียงใหม่ช่วงยุคสัมปทานป่าไม้สัก โดยรับสัมปทานต่อจากบริษัทบอมเบย์เบอร์มา ก่อนรุ่งเรืองจนกลายเป็นคหบดีคนสำคัญของเมือง
จากเหตุการณ์กบฏเงี้ยวเมืองแพร่ เขาได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น “หลวงโยนะการพิจิตร” ต่อมาในปี พ.ศ. 2457 ได้รับพระราชทานนามสกุลจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ว่า “อุปะโยคิน” อันเป็นต้นตระกูลอุปะโยคิน และยังมีสมญานามว่า “พะยาตะก่า” ซึ่งในภาษาพม่าใช้เรียกยกย่องชายผู้สร้างพระพุทธรูปและอุปถัมภ์พระเจดีย์
บทบาททางสังคมของหลวงโยไม่ได้มีเพียงการร่วมสร้างวัดเป็นกิจวัตรเท่านั้น หากยังเป็นผู้ก่อตั้งโรงพิมพ์แห่งแรกของคนไทยในภาคเหนือ ชื่อ “โรงพิมพ์บำรุงประเทศเจริญ” หรือ “โรงพิมพ์อุปะโยคิน” และยังเป็นผู้ก่อตั้งโรงสีข้าวแห่งแรกของเชียงใหม่ การสร้างบ้านหลังนี้จึงเปรียบเสมือนภาพสะท้อนบทบาททางสังคมและยุคทองของเชียงใหม่ ในช่วงเวลาที่เมืองกำลังเชื่อมต่อกับการค้าระหว่างประเทศผ่านแม่น้ำ ป่าไม้ และเครือข่ายการค้าของพม่าและอังกฤษ
เสน่ห์ของบ้านเริ่มต้นตั้งแต่ภาพรวมของอาคารครึ่งตึกครึ่งไม้ ชั้นล่างก่ออิฐถือปูนสีขาว เปิดเป็นแนวซุ้มโค้งต่อเนื่องตลอดอาคาร ขณะที่ชั้นบนเป็นเรือนไม้สักขนาดใหญ่ทอดตัวยาวอยู่เหนือฐานปูนอย่างสง่างาม สีขาวของผนังช่วยขับให้ไม้สักเก่าเผยความงามตามธรรมชาติ ทั้งร่องรอยอายุการใช้งาน สีไม้ที่เข้มลึกขึ้นตามกาลเวลา และผิวสัมผัสที่เล่าเรื่องราวของบ้านได้โดยไม่ต้องเอ่ยคำใด ระเบียงชั้นบนเปิดโล่งรับลม มีลูกกรงไม้ฉลุลายพรรณพฤกษาเรียงต่อเนื่องตลอดแนว เสาไม้กลึงทรงเรียวรับน้ำหนักชายคาที่ยื่นยาวออกมาอย่างพอดี เหนือเสาแต่ละต้นประดับด้วยค้ำยันไม้ฉลุลายเถาวัลย์ที่ช่วยลดความแข็งของโครงสร้างและเพิ่มความอ่อนช้อยให้กับอาคาร
ส่วนที่งดงามที่สุดคือหน้าจั่วไม้แกะสลักบริเวณปลายอาคาร ลวดลายเถาไม้ ดอกไม้ และเส้นโค้งที่สอดประสานกันอย่างละเอียดอ่อน ขณะที่มุขหน้าจั่วระบายอากาศฝั่งโรงแรมเพชรงามยังปรากฏสัญลักษณ์สำคัญแทนชื่อตัวของหลวงโยติดอยู่ ซึ่งเป็นรูปดอกไม้หลายกลีบ คำว่า Panyo ในภาษาพม่าหมายถึง “ดอกไม้” สัญลักษณ์ดอกไม้เหล่านี้ รวมถึงงูขนาดเล็ก มักปรากฏอยู่ตามสิ่งก่อสร้าง วัด และศาสนสถานที่หลวงโยเคยสร้างหรือร่วมสร้าง โดยมีคำบอกเล่าว่า บริเวณหน้าประตูห้องพระบนชั้นสองของบ้านยังคงมีสัญลักษณ์นี้ปรากฏอยู่เช่นกัน
ปัจจุบันบ้านหลวงโยยังคงได้รับการดูแลภายใต้โรงแรมเพชรงาม และเปิดให้เอกชนเช่าดำเนินกิจการเป็นร้านอาหาร PANYO Modern Thai Cuisine ที่การออกแบบภายในในบริบทใหม่เลือกผสานเฟอร์นิเจอร์ร่วมสมัยเข้ากับโครงสร้างดั้งเดิมอย่างพอดี เป็นสถานที่ที่ทำให้อดีตและปัจจุบันเดินเคียงข้างกันได้อย่างกลมกลืนอีกครั้ง
อ้างอิง
-ชัยรัตน์ อัศวางกูร.ล้านนาโคโลเนียลเสน่ห์จากวันวาน.กรุงเทพฯ:ด่านสุทธาการพิมพ์ 2555.
-หนังสือรวมบทความวิชาการเนื่องในโอกาสฉลองครบรอบ 70 ปี
-ความสัมพันธ์ทางการทูต ไทย-เมียนมา โดยสถาบันไทยคดีศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
-ข้อมูลจาก PANYO Modern Thai Cuisine, สำรวจเมื่อวันที่ 17 พฤษภาคม 2569
