ตึกเสาจินดารัตน์โดดเด่นในฐานะอาคารพาณิชย์สไตล์ "ฝรั่งที่มีกลิ่นอายจีน" คล้ายอาคารเก่าในย่านคนจีนที่เคยเปิดเป็นห้างร้านในอดีต จุดเด่นอยู่ที่ลวดลายปูนปั้นประดับหน้าจั่วรูปม้าคู่ลูกโลก หน้าบันแกะสลักลายดอกไม้ ด้านบนเป็นดาดฟ้าล้อมรอบด้วยแผงกันตก (Parapet) ตกแต่งด้วยไม้ฉลุลาย ลายปูนปั้น และหน้าต่างโค้งที่ช่วยเพิ่มความอ่อนช้อยให้อาคารโครงสร้างแข็งแรงแบบตะวันตก ภายในออกแบบเพดานสูงโปร่งโล่งเพื่อรองรับการจัดเก็บและหมุนเวียนสินค้า พร้อมบันไดลาดชันเชื่อมสู่ชั้นดาดฟ้าที่ใช้ประโยชน์ได้ทั้งการสัญจรและเพิ่มพื้นที่ใช้สอย
ห้างค้าจีนในลำปางที่เติบโตในยุคเศรษฐกิจเมืองขยายตัวพร้อมการมาของรถไฟสายเหนือ
ในช่วงที่รถไฟสายเหนือเริ่มเข้ามาเปลี่ยนโครงสร้างเศรษฐกิจของภาคเหนือ ลำปางกลายเป็นจุดเชื่อมสำคัญของการกระจายสินค้าไปยังเมืองต่าง ๆ ทั้งสินค้าจากกรุงเทพฯ และสินค้านำเข้าจากต่างประเทศที่ถูกลำเลียงต่อขึ้นมาตามเส้นทางรถไฟและการเดินเรือ ทำให้เมืองค่อย ๆ ขยายบทบาทจากเมืองค้าทางผ่าน กลายเป็นศูนย์กลางการค้าที่มีความหลากหลายมากขึ้น รวมถึงย่านการค้าจีนในลำปาง ที่ย่านการค้าเดิมของชาวจีนที่ยิ่งเติบโตและขยายตัวตามการเดินทางที่ขยายขึ้น
ท่ามกลางการเปลี่ยนผ่านนั้น ‘ตระกูลเสาจินดารัตน์’ คือหนึ่งในกลุ่มพ่อค้าชาวจีนที่มีบทบาทต่อเนื่องในระบบการค้าเมืองลำปาง โดยพัฒนากิจการหลากหลายรูปแบบ ตั้งแต่ร้านตัดเสื้อ ร้านค้าสินค้าอุปโภคบริโภค ไปจนถึงการจำหน่ายสินค้านำเข้าจากต่างประเทศ ที่สะท้อนความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจที่เชื่อมลำปางเข้ากับทั้งกรุงเทพฯ และตลาดโลกในเวลาเดียวกัน
ตึกเสาจินดารัตน์ อาคารพาณิชย์ที่สร้างขึ้นในปี พ.ศ.2474 แห่งนี้ถือเป็นหลักฐานของการเติบโตของชนชั้นพ่อค้าจีนในภาคเหนือ และการขยายตัวของเมืองภายหลังการมาถึงของระบบคมนาคมสมัยใหม่ ภายในร้านเคยจำหน่ายสินค้าหลากหลาย ตั้งแต่เครื่องใช้จากยุโรป เช่น เยอรมนี เชโกสโลวาเกีย และอังกฤษ ไปจนถึงสินค้าอุปโภคอย่างอาหารกระป๋อง ปลาทูอัดปี๊ป และของใช้ในชีวิตประจำวัน ซึ่งล้วนเป็นของใหม่สำหรับผู้คนในยุคนั้น
ในเชิงสถาปัตยกรรม ตัวตึกเป็นรูปแบบ ‘ฝรั่งที่มีกลิ่นอายจีน’ คล้ายกับหลายอาคารโบราณในย่านคนจีนที่เปิดเป็นห้างสรรพสินค้าและร้านค้าในอดีต ลักษณะสำคัญคือมีลวดลายปูนปั้นประดับหน้าจั่วรูปม้าคู่ลูกโลก หน้าบันมีลายแกะสลักปูนปั้นรูปดอกไม้ ลายฉลุ พร้อมระบุปี พ.ศ.๒๔๗๔ ด้านบนมีดาดฟ้าล้อมรอบด้วยแผงกันตกแบบ parapet การตกแต่งของอาคารมีทั้งไม้ฉลุลวดลาย ลวดลายปูนปั้น หน้าต่างโค้ง
ภายในเป็นพื้นที่อาคารเพดานสูง โปร่งโล่ง รองรับการจัดเก็บและหมุนเวียนสินค้า มีบันไดทางขึ้นสู่ชั้นดาดฟ้าแบบลาดชันซึ่งใช้ประโยชน์ได้ทั้งในการสัญจรและการใช้งานพื้นที่เพิ่มเติม หน้าต่างโค้งและงานไม้ฉลุลายช่วยเพิ่มความอ่อนช้อยให้กับอาคารที่มีโครงสร้างแข็งแรงแบบตะวันตก
ปัจจุบัน ตึกเสาจินดารัตน์ได้ปรับบทบาทจากพื้นที่การค้าเดิม มาเป็นพื้นที่สาธารณะในรูปแบบห้องสมุด โดยชั้นล่างจัดเป็นห้องสมุดที่เปิดให้ประชาชนใช้งาน มีทั้งหนังสือทั่วไป หนังสือเด็ก และเอกสารที่เกี่ยวกับประวัติศาสตร์ลำปางและล้านนา ทำหน้าที่เป็นแหล่งเรียนรู้ขนาดเล็กของเมืองที่เข้าถึงได้ง่าย ในขณะเดียวกันก็ยังทำหน้าที่เป็นพื้นที่กลางของชุมชนเมืองที่เปิดให้ผู้คนทุกวัยเข้ามาใช้เวลาร่วมกัน ทั้งการอ่านหนังสือ การค้นคว้า และการทำกิจกรรมทางวัฒนธรรมขนาดเล็ก เปลี่ยนผ่านจากการเป็นพื้นที่เชิงพาณิชย์ในอดีตสู่พื้นที่สาธารณะที่สนับสนุนการเรียนรู้ของผู้คน
อ้างอิง
-คำบอกเล่าจาก วราภรณ์ มณีเทศ ประธานมูลนิธิน้อย-ลูกซัด เสาจินดารัตน์ อนุสรณ์ ผู้ดูแลห้องสมุดเสาจินดารัตน์
-รายงานวิจัย. การศึกษาพัฒนาการทางประวัติศาสตร์ของ "ผังเมืองลำปาง" สมัยใหม่ (พ.ศ.2442-2557) -กรณีศึกษาเขตผังเมืองรวมจังหวัดลำปาง โดย ภิญญพันธุ์ พจนะลาวัณย์
-ลำปางศึกษา Lampang Study ผู้คน ภูมิวงศ์ "ผู้คน" กับบทบาทและความสำคัญต่อพัฒนาการของนครลำปาง
-วารสารเมืองโบราณ : ห้องสมุดเสาจินดารัตน์ คลังความรู้ท้องถิ่นลำปาง
-The kommon : ‘เสาจินดารัตน์’ ห้องสมุดชุมชนกลางเมืองลำปาง ลดช่องว่างการเข้าถึงองค์ความรู้ท้องถิ่น
