พิพิธภัณฑ์ปานถนอม จัดตั้งขึ้นเมื่อปี 2539 จากการริเริ่มของอาจารย์ถนอม คงยิ้มละมัย ซึ่งเป็นชาวไทยทรงดำโดยกำเนิด โดยอาจารย์ได้เล็งเห็นถึงคุณค่าและเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมของชาวไทยทรงดำ ที่นับวันก็จะยิ่งเลือนหายไปจึงรวบรวมวัตถุและจัดสร้างอาคารขึ้นให้เป็นแหล่งเรียนรู้และศึกษาเกี่ยวกับวัฒนธรรมและวิถีชีวิตของชาวไทยทรงดำโดยตรง ต่อมากระทรวงพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ ได้ให้งบประมาณสนับสนุนในการเรียนการสอนภาษาไทยทรงดำเด็กนักเรียน ทำให้อาจารย์ได้ปลูกฝังเด็กเกี่ยวกับกิจกรรมและการละเล่นอื่นๆ ของไทยทรงดำเพิ่มเติมด้วย

ลักษณะการจัดแสดงภายในพิพิธภัณฑ์

การจัดแสดงนิทรรศการถาวร 

1) วิถีชีวิต ของชาวไทยทรงดำ โดยจัดแสดงผ่านเครื่องมือเครื่องใช้ในชีวิตประจำวันพร้อมกับแผ่นป้ายบรรยาย

2)  วัฒนธรรมและประเพณี จัดแสดงวัตถุที่ใช้ในพิธีกรรม พร้อมภาพถ่ายและคำบรรยายประกอบ นอกจากนี้ยังมีการแสดงทางวัฒนธรรมจากเด็กๆ  

3) ภูมิปัญญา เรียนรู้เกร็ดต่างๆ ผ่านเครื่องมือเครื่องใช้ งานหัตถกรรม ฯลฯ 

แนวคิดของนิทรรศการ

บอกเล่าประวัติความเป็นมาของชาวไทยทรงดำ วิถีชีวิตและความเชื่อที่สะท้อนผ่านเครื่องมือเครื่องใช้ การละเล่น การแต่งกาย และพิธีกรรมต่างๆ