พื้นที่บริเวณตำบลเขาสมอคอนมีความสำคัญมาตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ สมัยทวาราวดี สมัยอยุธยา สมัยรัตนโกสินทร์ จากหลักฐานต่างๆ ทั้งเอกสาร และโบราณวัตถุ  ระบุว่าเขาสมอคอนเป็นเทือกเขาที่มีความสำคัญด้านประวัติศาสตร์  โดยเฉพาะหลักฐานประเภทตำนาน  ที่มีการกล่าวถึงเขาสมอคอนอยู่มาก เช่น ในหนังสืออักขรานุกรมภูมิศาสตร์ ฉบับราชบัณฑิตยสถาน ที่กล่าวไว้ว่า “เขาสมอคอนนี้ เป็นที่อยู่ของสุกทันตฤาษี มหาฤาษี ผู้สอนศิลปวิทยาคมแก่พ่อขุนรามคำแหงมหาราชแห่งสุโขทัย    พระยางำเมือง แห่งเมืองพะเยา  และร่วมสมัยเดียวกันกับพ่อขุนเม็งรายมหาราช แห่งอาณาจักรโยนก เชียงแสน ซึ่งสถานที่แห่งนี้ในขณะนั้น ทราบกันในนามว่า ดอยธรรมิกราช แห่งลวปุระ (เมืองละโว้)

พิพิธภัณฑ์วัดถ้ำตะโกพุทธโสภา ตั้งอยู่ที่กุฏิหลังเดิมของพระครูใบฎีกาอนุชาติ   อภิชาโต เจ้าอาวาสรูปปัจจุบัน โดยท่านได้จัดเก็บรวบรวมศิลปวัตถุ ศาสนวัตถุ ที่มีคุณค่าไว้มากมาย เช่น พระบรมสารีริกธาตุ ตู้พระไตรปิฎก คัมภีร์ใบลาน พระพุทธรูปสมัยต่างๆ เครื่องสังคโลก เครื่องเคลือบดินเผาศิลปะแบบจีน เครื่องทองเหลือง เครื่องแก้วสมัยรัชกาลที่ 4-5 ซึ่งก่อนหน้าการปรับปรุงพิพิธภัณฑ์ บริเวณชั้นล่างใช้เป็นอาคารเรียนของการศึกษานอกโรงเรียน ตำบลเขาสมอคอน และอาคารชั้น 2 ใช้เป็นสถานที่รวมรวมวัตถุ แต่ปัจจุบันอาคารเรียนศึกษานอกโรงเรียนได้ย้ายไปที่แห่งใหม่ จึงมีการปรับปรุงโดยย้ายวัตถุบางส่วนลงมาด้านล่าง

ทั้งนี้ ในปี พ.ศ. 2553 ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ชวลิต ขาวเขียว อาจารย์ประจำภาควิชาโบราณคดี คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร เข้าสำรวจพื้นที่และการขุดค้นทางโบราณคดีที่แหล่งโบราณคดีที่แหล่งโบราณคดีบ้านพราน ตำบลเขาสมอคอน พบโบราณวัตถุในสมัยก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลาย หรือตรงกับช่วงยุคเหล็ก เป็นจำนวนมาก เช่น ภาชนะดินเผา เครื่องประดับ เครื่องมือเครื่องใช้โลหะ และโครงกระดูกมนุษย์ โดยโบราณวัตถุ และโครงกระดูกมนุษย์ ที่พบ ได้นำมาจัดเก็บและจัดแสดงไว้ภายในพิพิธภัณฑ์อีกด้วย