พิพิธภัณฑ์พระรามเก้า แหล่งเรียนรู้ด้านนิเวศวิทยาของคนไทยและผู้สนใจจากทั่วโลก นิทรรศการภายในพิพิธภัณฑ์ ประกอบด้วย กำเนิดโลกและวิวัฒนาการของสิ่งมีชีวิต การปรับตัวของสิ่งมีชีวิตในภูมิประเทศที่ต่างกัน กลุ่มสังคมของพืชและสัตว์ที่อาศัยอยู่ร่วมกันในบริเวณที่มีลักษณะเฉพาะเรียกว่า ชีวนิเวศ(Biome) ตลอดจนอิทธิพลของมนุษย์ต่อสภาพแวดล้อมนั้น นอกจากนี้ ยังจัดแสดงเขตภูมินิเวศ(Ecoregion) ของไทย ซึ่งเป็นการแบ่งพื้นที่ตามการกระจายตัวของสิ่งมีชีวิตชนิดต่าง ๆ ในประเทศไทย รวมถึงนิทรรศการเกี่ยวกับพระบามสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร โดยนำเสนอสาระที่เป็นหลักคิด หลักการ หลักปฏิบัติ วิธีการแก้ปัญหาในเชิงกระบวนการที่เป็นสากล รวมถึงแนวทางการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ การอยู่กับธรรมชาติอย่างยั่งยืน อันจะนำไปสู่การมีจิตสำนึกในการอนุรักษ์ระบบนิเวศ ป้องทรัพยากรธรรมชาติ และเตรียมการรับมือภัยพิบัติทางธรรมชาติอย่างรู้เท่าทันตามแนวคิดและหลักการทรงงานของในหลวงรัชกาลที่ 9 ที่ทรงพระราชทานไว้ โดยแบ่งพื้นที่การจัดแสดงออกเป็น 3 ส่วนหลัก คือ

บ้านของเรา OUR HOME

• การระเบิดครั้งใหญ่ Big Bang  : สรรพสิ่งบนโลกเป็นผลสืบเนื่องมาจากการระเบิดครั้งใหญ่หรือ Big Bang ซึ่งก่อให้เกิดจักรวาล ระบบสุริยะ และโลกของเรา
• ที่พักพิง Shelter : กว่าโลกจะกลายมาเป็น “บ้าน” ที่เหมาะสมของสิ่งมีชีวิตนั้น ได้ผ่านวิวัฒนาการมาอย่างยาวนานเกิดปรากฏการณ์ต่าง ๆ มากมาย
• ชีวิต Life : ชีวิตบนโลกเริ่มต้นขึ้นจากการเป็นสิ่งมีชีวิตเซลล์เดียว ต่อมาอิทธิพลของสิ่งแวดล้อมส่งผลให้สิ่งมีชีวิตปรับตัวจนมีรูปแบบที่ซับซ้อนขึ้นและถ่ายทอดลักษณะต่าง ๆ สู่ลูกหลานผ่านทางดีเอ็นเอ (DNA)
• วิวัฒนาการและการสูญพันธุ์ครั้งใหญ่ Evolution and Mass Extinction : โลกบันทึกประวัติศาสตร์ของโลกผ่านซากดึกดำบรรพ์ ตลอดระยะเวลา 500 ล้านปีก่อน เกิดการสูญพันธุ์ครั้งใหญ่ของสิ่งมีชีวิตมากถึง 5 ครั้ง สิ่งมีชีวิตที่เหลือต้องปรับตัวและวิวัฒนาการเพื่อให้อยู่รอด แต่การเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อมในปัจจุบัน นำไปสู่การตั้งคำถาม เรากำลังอยู่ในยุคของการสูญพันธุ์รั้งใหญ่อีกหรือไม่
• ย่างก้าวของมนุษยชาติ Human Odyssey : ในห้วงเวลาแห่งวิวัฒนาการอันยาวนานของสิ่งมีชีวิตสายพันธุ์มนุษย์ได้ถือกำเนินขึ้นเมื่อใด และกว่าจะมาเป็น โฮโม ซาเปียน(Homo sapiens) ในปัจจุบัน เราได้เปลี่ยนแปลงอะไรมาบ้าง

ชีวิตของเรา OUR LIFE

• อาร์กติก Arctic : เป็นชีวนิเวศที่เต็มไปด้วยน้ำแข็งและเป็นที่อยู่อาศัยของสิ่งมีชีวิตหลากหลายสายพันธุ์ที่ปรับตัวให้เข้ากับสภาพแวดล้อมแบบนี้ได้ เช่น วาฬ หมีขาว วอลรัส แมวน้ำ รวมทั้งมนุษย์ เช่น ชาวอินูอิท(Inuit) ซึ่งสร้างที่อยู่อาศัยชั่วคราวจากก้อนน้ำแข็ง เรียกว่า อิกลู(igloo)
• ทุนดรา Trudra : เป็นชีวนิเวศที่มีความหนาวเย็น มีช่วงอากาศอบอุ่นสั้นมาก ประมาณ 50-60 วัน พืชส่วนใหญ่จึงเป็นพืชขนาดเล็ก เช่น หญ้า มอสส์ ดอกไม้ต่าง ๆ มีมนุษย์อาศัยอยู่หลายเผ่าพันธุ์ เช่น ชาวเนเน็ต(Nanets) ดำรงชีพด้วยการเลี้ยงเรนเดียร์ ความโดดเด่นที่ไม่เหมือนชีวนิเวศเขตอื่น คือ การเกิดขึ้นของฝูงยุงนับล้านตัวในช่วงฤดูร้อน
• ไทก้า Taiga : ความโดเด่นของชีวนิเวศเขตนี้ คือ แนวป่าสนขนาดใหญ่ เป็นชีวนิเวศบนบกที่ใหญ่ที่สุดในโลก มีความเปลี่ยนแปลงของภูมิอากาศแบบสุดโต่ง คือ มีฤดูหนาวยาวนานและมีฤดูร้อนช่วงสั้น ๆ เป็นพื้นที่ที่มีความเสี่ยงต่อปัญหาสภาพแวดล้อม เช่น ไฟป่า การบุกรุกจากแมลง เป็นต้น
• ทะเลทราย Desert : มีสภาพภูมิอากาศแบบสุดโต่งในอีกลักษณะหนึ่ง คือ เต็มไปด้วยความแห้งแล้ง สิ่งมีชีวิตต่าง ๆ จึงต้องมีการปรับตัวเพื่อความอยู่รอด เช่น อาศัยในหลุมหรือรู การเปลี่ยนใบให้เป็นหนามของต้นกระบอกเพชร เป็นต้น
• เขตร้อน Tropical Zone : เป็นชีวนิเวศที่มีสิ่งมีชีวิตอาศัยอยู่อย่างหนาแน่นในทุกลำดับความสูงของป่า แสงแดด และน้ำฝนมีบทบาทสำคัญต่อการเจริญเติบโตของพืช เป็นพื้นที่ที่มีความหลากหลายทางชีวภาพสูง และมีความแตกต่างกัน
• เขตอบอุ่น Temperate Zone : ความโดดเด่นของชีวนิเวศเขตนี้ คือ การมี 4 ฤดูกาล ได้แก่ ฤดูใบไม้ผลิ ฤดูร้อน ฤดูใบไม้ร่วง และฤดูหนาว สิ่งมีชีวิตจึงปรับตัวตามฤดูกาล
• แอนตาร์กติกา Antarctica : เป็นบริเวณที่มีความหนาวเย็นมากที่สุดในโลก อุณหภูมิต่ำสุดอยู่ระหว่าง -49 ถึง -89 องศาเซลเซียส อย่างไรก้ตามสิ่งมีชีวิตบางชนิดทั้งพืชและสัตว์ที่สามารถปรับตัวและดำรงชีวิตอยู่ได้ ท่ามกลางสภาพอากาศอันรุนแรงนี้ แม้ Antarctica ไม่มีมนุษย์อาศัยอย่างถาวร
• วนนิเวศประเทศไทย Thailand’s Forest Ecosystems : นิทรรศการแบ่งเป็น 2 ส่วนจัดแสดง คือ ด้านในอาคารจัดแสดงนิทรรศการเรื่องการแบ่งเขตนิเวศตามความหลากหลายของสิ่งมีชีวิตตามภูมิศาสตร์และวนนิเวศของไทย โดยจำลองพื้นที่ป่า 4 แบบ ได้แก่ ป่าพรุ ป่าดิบชื้น ป่าเต็งรัง และป่าดิบเขา สำหรับพื้นที่นอกอาคารจำลองพื้นที่ชุ่มน้ำ ซึ่งเป็นระบบนิเวศเดิมของทุ่งรังสิต

ในหลวงของเรา OUR KING

หอเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร พระมหากษัตริย์นักพัฒนา : บริเวณพื้นที่จัดแสดงส่วนนี้ เป็นแหล่งเรียนรู้หลักการคิด วิธีการทรงงาน และกระบวนการค้นหาคำตอบตามกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ ผสมผสานกับองค์ความรู้เรื่องระบบนิเวศของในหลวงรัชกาลที่ 9 ที่ทรงนำไปแก้ปัญหา พระราชทานแก่พสกนิกรในพื้นที่ต่าง ๆ ทั่วประเทศไทย