พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หริภุญไชย เป็นสถานที่เก็บรวบรวมโบราณวัตถุและศิลปวัตถุที่ได้มาจากวัดสำคัญและแหล่งโบราณคดีในจังหวัดลำพูน จำนวนกว่า 3,000 ชิ้น แบ่งเป็น 4 หมวดหมู่ ได้แก่

            ยุคก่อนประวัติศาสตร์ พบหม้อลายเชือกทาบขูดขีดเป็นรูปงูไขว้ไปมา กระบอกธนู ขวานหินกะเทาะ ขวานหินขัด ที่มีอายุกว่า 4,000 ปี กับกลุ่มโครงกระดูกที่ขุดค้นพบ ณ บ้านวังไฮ คนกลุ่มนี้รู้จักประเพณีฝังศพด้วยการอุทิศสิ่งของให้ผู้ตายไว้ใช้ในปรโลก รู้จักทำการเกษตรกรรม ตั้งหลักแหล่ง มีการติดต่อสัมพันธ์กับภายนอก เห็นไดจากการพบลูกปัด สร้อยกำไลในหลุมศพทำด้วยหอยทะเล หินควอทซ์ สำริด ซึ่งชาวต่างชาตินำมาแลกเปลี่ยนค้าขาย

            ยุคทวารวดีต่อเชื่อมกับยุคหริภุญไชย หริภุญไชยมีปฐมกษัตริย์พระนามว่า “จามเทวี” ผู้นำเอาอารยธรรมแบบทวารวดีจากเมืองละโว้ ขึ้นมาสถาปนา พบโบราณวัตถุที่ทำด้วยหินทราย ปูนปั้น ดินเผา สำริด ศิลปกรรมสมัยหริภุญไชยที่มีอัตลักษณ์พิเศษ คือ เน้นพระพักตร์พระพุทธรูปเป้นทรงสี่เหลี่ยม พระขนงต่อกันเป็นปีกกา พระเนตรโปนเหลือบต่ำ พระโอษฐ์แย้มแบบแสยะ มีไรพระมัสสุ พระนาสิกใหญ่ นิยมเรียกว่า “พระมีหนวด” ลักษณะหน้าตาสมึงทึงแสดงฤทธิ์อำนาจตามคติพุทธแบบมหายาน

            ยุคล้านนา โบราณวัตถุสมัยล้านนา มีอายุราวกลางพุทะศตวรรษที่ 19-25 มีรูปอบบศิลปะที่เริ่มมีความเป็น “ไทย” เช่น ต้นกำเนิดพระพุทะศิงหิงค์ หรือที่คนทั่วไปนิยมเรียกว่า “พระเชียงแสนสิงห์หนึ่ง” มีลักษณะพระพักตร์อิ่มเอิบ อมยิ้ม พระเนตรกุ้มต่ำคล้ายกลีบบัว ประทับนั่งขัดสมาธิราบและขัดสมาธิเพชร ปางมารวิชัย พระอังสาใหญ่ บั้นพระเอวเล็ก ชายสังฆาฏิสั้น นอกจากนี้ ยังมีศิลปกรรมกลุ่มที่แสดงลักษณะพื้นเมืองประจำท้องถิ่น อาทิ สกุลช่างพะเยา ช่างล้านช้างหรือล้านนาตะวันออก เป็นต้น

            ยุคฟื้นฟูล้านนา มีการผสมผสานกันระหว่างศิลปะไทยแบต่างๆ โดยมากเป็นงานหัตถศิลป์ประณีตร์ศิลป์ที่ใช้สำหรับถวายพระ ทำด้วยวัสดุมีค่า เช่น ดอกไม้เงินดอกไม้ทอง ช้างม้าจำลอง เครื่องแกะสลักต่างๆ อาทิ สัตตภัณฑ์ ตุงกระด้าง คันทวย พระแผง ฯลฯ อันแสดงถึงการสืบทอดเอกลักษณ์ของวัฒนธรรมล้านนายุคฟื้นฟูภายใต้กลุ่มช่างฝีมือชาวไทลื้อ ไทยอง และการผสมผสานเอาศิลปแบบรัตนโกสินทร์จากภาคกลางมาใช้อย่างกลมกลืน