บ้านนาป่าหนาด เป็นหมู่บ้านของคนเชื้อสายไทดำที่บรรพบุรุษถูกกวาดต้อนมาจากเมืองพวนเมื่อครั้งไทยยกทัพปราบฮ่อในปี พ.ศ. 2418 เนื่องจากฮ่อยกกำลังมาตีเมืองเชียงขวาง ซึ่งเป็นเมืองสำคัญของแคว้นพวน ทางกรุงเทพฯ ได้จัดทัพให้พระยาภูธราภัยเป็นแม่ทัพคุมกองทัพไปปราบฮ่อ แล้วได้กวาดต้อนผู้คนจากแคว้นพวนอพยพเข้ามาไทยด้วย ชาวไทดำที่ถูกกวาดต้อนในครั้งนั้นเข้ามาตั้งรกรากหลายแห่งด้วยกัน ต่อมาเจ้าเมืองบริขันธ์ มาทูลขอราษฎรบางส่วนกลับไปยังเชียงขวาง พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงยินยอมให้ไทดำอพยพกลับไปตามคำขอ ครั้งมาถึงเมืองหล่ม ชาวไทดำบางส่วนได้ตั้งหลักแหล่งที่หล่มสัก บางส่วนกลับไปเชียงขวาง แต่มีบางกลุ่มที่เมื่อเดินทางไปถึงเชียงขวางแล้วพบว่าไม่มีที่ทางเหมาะสมที่จะตั้งหลักแหล่ง จึงชักชวนอพยพกลับมาเมืองหล่มสักตามเดิม โดยข้ามโขงมาขึ้นที่บ้านสง่าว (ใต้อำเภอปากชม) ตามเส้นทางบ้านปากปัด นาค้อ ทะลุมาถึงท่าบม ตั้งบ้านเรือนอยู่ที่ท่าบม ต่อมาได้ย้ายมาอยู่ที่บ้านนาเบน แล้วจึงย้ายมาอยู่ที่บ้านนาป่าหนาดเป็นการถาวร ราวปี พ.ศ. 2448 เนื่องจากอุดมสมบูรณ์ โดยครอบครัวที่อพยพมาในคราวนั้นมีทั้งหมด 15 ครอบครัวด้วยกัน

หมู่บ้านวัฒนธรรมไทดำ บ้านนาป่าหนาด ต.เขาแก้ว อ.เชียงคาน จ.เลย ก่อตั้งขึ้นโดยลูกหลาน ของไทดำโดยแท้ คือ ดร.เพชรตะบอง ไพศูนย์ ผู้อำนวยการ การศึกษานอกโรงเรียน จ.เลย ร่วมกับชาวบ้านเชียงคาน จัดตั้งขึ้น เมื่อปี 2539 จากนั้นจดทะเบียน “สมาคมอนุรักษ์วัฒนธรรมไทดำเลย” โดยมีนายกร ไพศูนย์ เป็นประธานและเป็นวิทยากรประจำ